Choroba zwyrodnieniowa stawów kolanowych

Choroba zaczyna się od zmian w chrząstce stawowej, w wyniku czego przesuwają się powierzchnie stawowe kości. Niedożywienie i utrata elastyczności prowadzą do jego zwyrodnienia i resorpcji, natomiast tkanka kostna powierzchni stawowych zostaje odsłonięta, upośledzony jest poślizg, zwęża się szpara stawowa i zmienia się biomechanika stawu. Błona maziowa wyściełająca staw i produkująca maź stawową (odżywiającą chrząstkę i pełniącą funkcję fizjologicznego smaru) ulega podrażnieniu, co prowadzi do zwiększenia jej ilości w stawie (zapalenie błony maziowej). Na tle zwężenia szpary stawowej zmniejsza się objętość stawu, płyn maziowy wystaje z tylnej ściany torebki stawowej i powstaje torbiel Beckera (która po osiągnięciu dużych rozmiarów może powodować ból w dole podkolanowym).

Cienka i delikatna tkanka torebki stawowej zostaje zastąpiona szorstką tkanką łączną, a kształt stawu ulega zmianie. Rozrasta się okołostawowa tkanka kostna, tworzą się osteofity (patologiczne narośle kostne). Krążenie krwi w tkankach okołostawowych zostaje zakłócone, gromadzą się w nich niedotlenione produkty przemiany materii, drażniąc chemoreceptory i rozwija się zespół uporczywego bólu. Na tle zmian w anatomii stawu dochodzi do zakłócenia funkcjonowania otaczających mięśni, pojawia się hipotrofia i skurcz, a chód zostaje zakłócony. Pojawia się trwałe ograniczenie zakresu ruchu w stawie (przykurcz), czasami tak wyraźne, że możliwe są jedynie ruchy kołysające (sztywność) lub całkowity brak ruchu (zesztywnienie).

Gonartroza jest dość powszechną chorobą: dotyka 10% całej populacji planety, a po 60. roku życia dotyka co trzecią osobę.

Przyczyny gonartrozy

• Urazy kości i stawów.
• Choroby zapalne stawów (reumatoidalne, dna moczanowa).
• Zaburzenia gospodarki mineralnej w różnych endokrynopatiach (cukrzyca, choroby przytarczyc, hemochromatoza).
• Choroby układu mięśniowego i neuropatia (choroba Charcota).

Oprócz głównych przyczyn istnieją również niekorzystne czynniki tła rozwoju gonartrozy, do których należą:

• nadwaga (dosłownie wywiera nacisk na kończyny dolne);
• wiek (choroba dotyka głównie osoby starsze);
• płeć żeńska (statystycznie kobiety częściej chorują);
• zwiększona aktywność sportowa i zawodowa.

Objawy choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych

• Ból nasilający się podczas chodzenia i zmniejszający się podczas odpoczynku.
• Trudności w wykonywaniu nawykowych, fizjologicznych ruchów w stawach.
• Charakterystyczne „chrupanie” w stawach.
• Zwiększenie rozmiaru stawów i ich widoczne odkształcenie.

Etapy gonartrozy

Stadia kliniczne artrozy stawu kolanowego. Choroba przechodzi przez kilka etapów.

1. W pierwszym etapie osoba odczuwa jedynie lekkie uczucie dyskomfortu lub „ciężkości” w kolanie, które przeszkadza podczas pokonywania długich dystansów lub wzmożonej aktywności fizycznej. Badanie rentgenowskie nie przyniesie żadnych informacji: można wykryć jedynie niewielkie zwężenie szpary stawowej, innych zmian nie będzie. Na początku choroby osoba nie zwraca się do specjalistów, nie przywiązując dużej wagi do pojawiających się objawów.
2. Drugi etap charakteryzuje się zauważalnym bólem, którego nasilenie zmniejsza się w miarę odpoczynku. Pojawiają się trudności w poruszaniu się w stawach, a podczas chodzenia słychać charakterystyczne „skrzypienie” (od pacjenta można usłyszeć popularne w życiu codziennym zdanie: „skrzypienie kolan”). W badaniu RTG wyraźnie widoczne zwężenie szpary stawowej oraz izolowane osteofity.
3. Kiedy gonartroza przejdzie do kolejnego, trzeciego etapu, ból będzie dokuczał pacjentowi stale, także w spoczynku i dochodzi do zaburzenia konfiguracji stawów, czyli deformacji, pogłębianej obrzękiem w czasie stanu zapalnego. Radiogramy wykazują umiarkowane zwężenie szpary stawowej i liczne osteofity. Na trzecim etapie wiele osób szuka już pomocy lekarskiej, ponieważ... jakość życia znacznie spada z powodu bólu i trudności w normalnym chodzeniu.
4. Czwartemu etapowi towarzyszy niesłabnący, wyniszczający ból. Minimalne próby poruszania się stają się dla człowieka trudną próbą, deformacje stawów są zauważalne wizualnie, a chodzenie jest niezwykle trudne. W badaniu rentgenowskim widoczne są istotne zmiany: szpara stawowa jest praktycznie niewidoczna na zdjęciach, widoczne są liczne gruboziarniste osteofity, „myszy stawowe” (fragmenty niszczejącej kości wpadające do jamy stawowej). Ten etap gonartrozy prawie zawsze wiąże się z niepełnosprawnością: często skutkiem choroby jest całkowite zespolenie stawu, jego niestabilność i utworzenie „fałszywego stawu”.

Kto leczy artrozę stawu kolanowego?

Wykwalifikowaną opiekę medyczną w leczeniu gonartrozy może zapewnić pacjentowi terapeuta, reumatolog i lekarz pierwszego kontaktu (lekarz rodzinny), przy czym specjaliści ci leczą staw kolanowy z niepowikłaną chorobą zwyrodnieniową stawów. Kiedy pojawia się zapalenie błony maziowej lub leczenie przepisane przez terapeutę nie daje pożądanego efektu, nie można obejść się bez pomocy ortopedy. W sytuacjach wymagających opieki chirurgicznej pacjent kierowany jest na specjalistyczny oddział ortopedii i traumatologii.

Jak i czym leczyć artrozę stawu kolanowego?

Obecnie znane metody leczenia artrozy stawu kolanowego dzielą się na nielecznicze zachowawcze, lecznicze i chirurgiczne.

Metody nielekowe

Wielu pacjentów zadaje sobie pytanie: „Jak wyleczyć artrozę stawu kolanowego bez tabletek?” Odpowiadając na to pytanie z przykrością stwierdzamy, że gonartroza jest chorobą przewlekłą i nie da się jej raz na zawsze wyeliminować. Jednak wiele istniejących obecnie niefarmakologicznych metod zwalczania tej choroby może znacząco spowolnić jej postęp i poprawić jakość życia pacjenta, zwłaszcza gdy zostaną zastosowane we wczesnych stadiach choroby. Jeśli w porę skonsultujesz się z lekarzem, a pacjent będzie miał wystarczającą motywację do wyzdrowienia, czasami wystarczy wyeliminować czynniki negatywne. Udowodniono na przykład, że utrata nadwagi zmniejsza objawy głównych objawów choroby.

Wyeliminowanie patologicznej aktywności fizycznej i wręcz przeciwnie, wykonywanie ćwiczeń terapeutycznych z wykorzystaniem racjonalnych programów ruchowych zmniejsza intensywność bólu. Wykazano, że ćwiczenia poprawiające siłę mięśnia czworogłowego mają porównywalne działanie z lekami przeciwzapalnymi.

Jeśli leczymy artrozę stawu kolanowego, musimy dbać o prawidłowe odżywianie: produkty zawierające duże ilości kolagenu zwierzęcego i chondroityny (krewetki, kraby, kryl), świeże warzywa i owoce bogate w kolagen roślinny i przeciwutleniacze pomogą poprawić właściwości sprężyste chrząstki stawowej, a zamiłowanie do wędlin, marynat, konserwantów, potraw słodkich i słonych wręcz przeciwnie, nasila zaburzenia metaboliczne w organizmie i kumulację nadwagi do otyłości.

Zastanawiając się, jaka jest najskuteczniejsza metoda leczenia artrozy stawu kolanowego, warto pamiętać o tak skutecznej metodzie leczniczo-profilaktycznej, jaką jest orteza: mocowanie nakolanników, ortez, bandaży elastycznych i wkładek ortopedycznych zmniejszają i prawidłowo rozkładają obciążenie stawu, zmniejszając w ten sposób intensywność bólu w nim.

Kompleksowe leczenie artrozy stawu kolanowego obejmuje także wyznaczenie bardzo skutecznych zabiegów fizykalnych, nawet w zaawansowanych postaciach choroby. Magnetoterapia, szeroko stosowana u różnych kategorii pacjentów cierpiących na tę chorobę, udowodniła swoją skuteczność: już po kilku zabiegach zmniejsza się intensywność bólu, w wyniku poprawy krążenia krwi, zmniejszenia obrzęków i eliminacji skurczów mięśni, zwiększa się ruchomość stawów. Efekt terapii magnetycznej jest szczególnie wyraźny, gdy rozwija się aktywne zapalenie stawu: nasilenie obrzęku znacznie się zmniejsza, a objawy zapalenia błony maziowej ustępują. Nie tak popularne, ale nie mniej skuteczne w leczeniu stawu kolanowego z artrozą, są takie metody fizjoterapii, jak laseroterapia i krioterapia (ekspozycja na zimno), które mają wyraźne działanie przeciwbólowe.

Leczenie farmakologiczne

Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), dostępne w postaci do stosowania zewnętrznego (różne żele, maści) i ogólnoustrojowego (tabletki, czopki, roztwory), od dawna udowodniły swoją skuteczność w leczeniu choroby zwyrodnieniowej stawów i są powszechnie przepisywane przez lekarzy. Blokując stany zapalne na poziomie enzymatycznym, eliminują ból i obrzęk stawów oraz spowalniają postęp choroby. W przypadku wczesnych objawów choroby skuteczne jest miejscowe stosowanie tych leków w połączeniu z metodami nieleczniczymi. Ale przy zaawansowanej chorobie zwyrodnieniowej stawów kolanowych nie można obejść się bez tabletek. Należy pamiętać, że długotrwałe ogólnoustrojowe stosowanie NLPZ może powodować rozwój i zaostrzenie procesów wrzodowych w przewodzie pokarmowym, a ponadto niekorzystnie wpływać na czynność nerek i wątroby. Dlatego pacjentom przyjmującym NLPZ przez dłuższy czas należy przepisać także leki chroniące błonę śluzową żołądka i regularnie monitorować parametry laboratoryjne funkcjonowania narządów wewnętrznych.

W przypadku zaawansowanej, „zaawansowanej” choroby zwyrodnieniowej stawów, gdy odczuwamy nieznośny ból, który nie ustępuje nawet w spoczynku, zakłóca normalny sen i nie ustępują NLPZ, kortykosteroidy ani metody niefarmakologiczne, można przepisać opioidowe leki przeciwbólowe. Leki te stosuje się wyłącznie na receptę lekarza, który rozważy celowość ich przepisywania w każdym konkretnym przypadku.

Chondroprotektory (dosłownie tłumaczone jako „chroniące chrząstkę”). Nazwą tą określa się różne leki, które łączy jedna cecha – działanie modyfikujące strukturę, czyli zdolność spowalniania zmian zwyrodnieniowych chrząstki i zwężania szpary stawowej. Produkowane są zarówno w postaci do podawania doustnego (glukozamina, siarczan chondroityny, piaskledyna), jak i do wstrzykiwania do jamy stawowej (hialuroniany). Oczywiście leki te nie czynią cudu i nie „wyhodują” nowej chrząstki, ale mogą powstrzymać jej niszczenie. Aby uzyskać trwały efekt, należy je stosować długotrwale, w regularnych kursach kilka razy w roku.

Chirurgiczne leczenie artrozy stawów kolanowych

Często zdarza się, że pomimo odpowiedniego kompleksowego leczenia choroba postępuje, stale pogarszając jakość życia człowieka. W takich sytuacjach pacjent zaczyna zadawać pytania: „co zrobić, jeśli przepisane leki nie pomagają w chorobie zwyrodnieniowej stawu kolanowego?”, „Czy przy chorobie zwyrodnieniowej stawu kolanowego wskazane jest leczenie chirurgiczne?”, „Jak leczy się chirurgicznie artrozę stawu kolanowego?” Odpowiadając na te pytania, należy wyjaśnić, że wskazaniami do leczenia operacyjnego choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych są nieuleczalne zespoły bólowe oraz znaczna dysfunkcja stawu, której nie można wyeliminować kompleksową terapią zachowawczą.

Najpopularniejszym rodzajem leczenia operacyjnego gonartrozy jest endoprotetyka, czyli usunięcie własnego stawu z natychmiastowym założeniem zastępującej go protezy metalowej, której konstrukcja nawiązuje do anatomii ludzkiego stawu kolanowego. Jednocześnie warunkiem przeprowadzenia tego rodzaju leczenia chirurgicznego jest brak poważnych deformacji stawu, powstałych „fałszywych stawów”, przykurczów mięśni i wyraźnego zaniku mięśni.

W przypadku ciężkiej osteoporozy (znaczne zmniejszenie gęstości mineralnej kości) nie jest również wskazana endoprotetyka: kość „cukrowa” nie wytrzyma wprowadzenia metalowych szpilek, a w miejscu ich montażu rozpocznie się szybka resorpcja tkanki kostnej i mogą wystąpić złamania patologiczne. Dlatego tak ważna wydaje się podjęcie w odpowiednim czasie decyzji o konieczności założenia endoprotezy – należy ją podjąć, gdy wiek i ogólny stan organizmu człowieka jeszcze pozwalają na wykonanie operacji. Według wyników badań wieloletnich czas trwania efektu endoprotezoplastyki, czyli przejściowy czas braku znaczących ograniczeń motorycznych i utrzymania przyzwoitej jakości życia, wynosi około dziesięciu lat. Najlepsze efekty leczenia operacyjnego obserwuje się u osób w wieku 45-75 lat, charakteryzujących się niską masą ciała (poniżej 70 kg) i stosunkowo wysokim standardem życia.

Pomimo powszechnego stosowania endoprotezoplastyki stawu kolanowego, rezultaty takich operacji są często niezadowalające, a ryzyko powikłań wysokie. Wynika to z cech konstrukcyjnych endoprotez i złożoności samej interwencji chirurgicznej (wymiana stawu biodrowego jest znacznie prostsza pod względem technicznym). Należą do nich operacja bajpasu artromedularnego i osteotomia korekcyjna. Przetoka stawowo-szpikowa to połączenie kanału szpikowego kości udowej z jamą stawu kolanowego za pomocą bocznika - wydrążonej metalowej rurki. Dzięki temu tłuszczowy szpik kostny z dolnej jednej trzeciej kości udowej przedostaje się do stawu kolanowego, odżywiając i natłuszczając chrząstkę, osiągając w ten sposób znaczną redukcję bólu.

W przypadku zmiany osi kończyny dolnej (ale pod warunkiem niewielkiego ograniczenia zakresu ruchów) skuteczna jest osteotomia korekcyjna - przecięcie kości piszczelowej z korektą jej osi, a następnie unieruchomienie płytką i śrubami w żądanym położeniu. W tym przypadku osiąga się dwa cele - normalizację biomechaniki poprzez przywrócenie osi kończyny, a także aktywację krążenia krwi i metabolizmu podczas zespolenia kości. I choć dziś medycyna nie jest w stanie zaproponować leku, który raz na zawsze pozbędzie się tej choroby, ani innych sposobów całkowitego wyleczenia tej choroby, to zdrowy tryb życia, wczesne skorzystanie z pomocy lekarskiej i stosowanie się do zaleceń lekarza może zatrzymać jej postęp.